Anatomia problemu

Błona śluzowa gardła pełni funkcję bariery immunologicznej i mechanicznej – to nabłonek wielowarstwowy płaski, pokryty warstwą śluzu, będący pierwszą linią obrony przed wirusami, bakteriami oraz czynnikami drażniącymi. Zimą dochodzi jednak do jej fizjologicznego osłabienia – ogrzewanie pomieszczeń powoduje obniżenie wilgotności powietrza, co sprzyja wysychaniu śluzu i mikrourazom nabłonka. Jednocześnie, chłodne powietrze wdychane przez usta (przy oddychaniu przez nos się ogrzewa) zmniejsza miejscowy przepływ krwi, ograniczając odpowiedź immunologiczną. Dodatkowo oddychanie przez usta (nie przez naturalny filrt –nos, często zapchany) powoduje większą dostępność dla patogenów i czynników drażniących.

Infekcja czy podrażnienie?

Nie każde „drapanie w gardle” jest początkiem zakażenia. Stany zapalne w obrębie jamy ustnej i gardła które są wywoływane przez patogeny to np. zapalenie gardła (pharyngitis), zapalenie migdałków (tonsillitis) czy afty (aphtosis). Jednak podrażnienie mechaniczne, odwodnienie organizmu, ekspozycja na drażniące substancje (dym tytoniowy, środki chemiczne, kurz domowy) czy intensywne używanie głosu mogą też dawać objawy zbliżone do infekcyjnych, lecz o innym mechanizmie. Kluczowe jest rozpoznanie objawów stanu zapalnego o etiologii wirusowej czy bakteryjnej, takich jak wysoka gorączka, jednostronny ból gardła, trudności w połykaniu czy powiększone węzły chłonne.

Nawilżanie – fundament profilaktyki

Najlepiej udokumentowanym elementem profilaktyki zimowej jest dbałość o odpowiednie nawilżenie błon śluzowych. Dotyczy to zarówno podaży płynów, jak i stosowania preparatów o działaniu miejscowym, tworzących warstwę ochronną na powierzchni gardła. Substancje o działaniu powlekającym, takie jak polisacharydy roślinne czy glicerol, zmniejszają tarcie i łagodzą uczucie suchości. Ich rola nie polega na „leczeniu infekcji”, lecz na przywracaniu fizjologicznych warunków funkcjonowania nabłonka.

Leki stosowane miejscowo

W sezonie zimowym pacjenci często sięgają po pastylki i aerozole o działaniu przeciwbólowym, przeciwzapalnym lub antyseptycznym. Z perspektywy EBM (ang. evidence based medicine – medycyna oparta na faktach) ich skuteczność jest umiarkowana i dotyczy głównie łagodzenia objawów. Niektóre substancje wykazują działanie miejscowe, jednak nie skracają istotnie czasu trwania infekcji wirusowej. Należy pamiętać o tych ograniczeniach terapii objawowej oraz ryzyku nadużywania medykamentów znieczulających, które mogą maskować rozwój poważniejszego stanu zapalnego.

Przy wyborze preparatu warto kierować się zatem jego składem, który zapewni ochronę błon śluzowych jamy ustnej, gardła, strun głosowych i krtani, tworząc mukoadhezyjny film zabezpieczający przed drażniącym wpływem czynników zewnętrznych (np. bakterie, wirusy). Produkty zawierające naturalne ekstrakty z porostu islandzkiego, malwy i lipy, bogate w substancje śluzowe, powlekają błonę śluzową, chroniąc i osłaniając zakończenia nerwów czuciowych odpowiedzialnych za wywoływanie bólu gardła i odruchu kaszlu. Hialuroniany sodu (składnik utworzonego filmu) dodatkowo intensywnie nawilżają wysuszoną i podrażnioną śluzówkę, przynosząc ulgę.

Rola mikrobiomu jamy ustnej

Coraz więcej uwagi poświęca się znaczeniu mikrobiomu górnych dróg oddechowych. Równowaga mikroorganizmów bytujących w jamie ustnej i gardle wpływa na odporność miejscową oraz podatność na infekcje. Nadużywanie silnych środków antyseptycznych może tę równowagę zaburzać, paradoksalnie zwiększając ryzyko nawrotów dolegliwości. Zimą, gdy pacjenci częściej stosują preparaty „na gardło”, ten aspekt nabiera szczególnego znaczenia.

Praktyczna profilaktyka

Warto zwrócić uwagę na nawadnianie, warunki mikroklimatyczne w domu, ekspozycję na czynniki drażniące oraz czas trwania objawów. Gdy samoleczenie nie skutkuje, zwłaszcza w okresie nasilonych infekcji, należy zwrócić się o pomoc do specjalisty. Podczas rozmowy z lekarzem czy farmaceutą warto zwrócić też uwagę na choroby współistniejące – żeby właściwie dobrać specyfik.

Autor: Wanda Robak